COVID-19 pandemiyası, dünyanın hər bucağına təsir edərək yalnız səhiyyə  sistemini yox, həm də sosial, iqtisadi və siyasi sistemləri sarsıtdı. Ancaq pandemiyanın ən az öyrənilmiş təsirlərindən biri demokratiyanın təməl prinsiplərində və onun tətbiqində baş verən transformasiyadır.

Karantin rejimləri, fövqəladə qanunlar və rəqəmsal texnologiyaların həyatımızı istila etməsi ilə demokratiya anlayışının daha çevik, amma bir o qədər də riskli bir formaya keçidi müşahidə olunur. Bəs demokratiyanın bu yeni dövrdəki taleyi necə olacaq? Gəlin bu mövzunu analitik baxımdan araşdıraq, statistika, praktik nümunələr və məşhur simaların sitatları ilə zənginləşdirək.

"Demokratiyanın gələcəyi  texnologiyanın yalnız idarəetməni deyil, həqiqəti necə formalaşdıracağı ilə ölçüləcək"-Toni Bleyer (Böyük Britaniyanın keçmiş Baş Naziri)


Pandemiya dövründə texnologiyanın güclənməsi demokratiyanın ənənəvi strukturlarını dəyişdi. Seçkilərdən ictimai müzakirələrə qədər bir çox proses onlayn mühitə keçdi.

Məsələn, ABŞ 2020-ci il prezident seçkilərində elektron səsvermə metodu ilk dəfə geniş tətbiq olundu və seçicilərin 46%-dən çoxu bu metodu üstün tutdu (Pew Research Center).  Bu texnologiyanı 2005-ci ildən tətbiq etməyə başlayan Estoniyada isə onlayn-seçki seçici aktivliyini 30%-ə qədər artırdı. Braziliya və Yeni Zellandiya isə pandemiya dövründə təcili qanun layihələrinin müzakirəsində və hökümət iclaslarının keçirilməsində rəqəmsal texnologiyalardan istifadəyə keçdi ki, bu keçid demokratiyanın şəffaflığını, son nəticədə isə dövlətə inamı artırdı. Bu, bir tərəfdən demokratiyanı daha əlçatan etdi, digər tərəfdən isə onun qarşısında böyük təhlükələr yaratdı:

  • Kibertəhlükəsizlik problemləri
  • Onlayn platformalarda dezinformasiya dalğası
  • İnformativ qütbləşmə

Sosial Azadlıqların Məhdudlaşdırılması
Pandemiya zamanı hökumətlər vətəndaşların sağlamlığını qorumaq üçün sərt tədbirlər gördülər. Amma bu tədbirlər bəzən demokratiyanın təməl prinsiplərini pozdu.

“Freedom House”-un hesabatına görə, pandemiya dövründə 80-dən çox ölkədə vətəndaş azadlıqları məhdudlaşdırıldı.

Avtoritar rejimlər, pandemiyanı bəhanə edərək senzura və monitorinq sistemlərini gücləndirdi.
Məsələn, Çin hökuməti, pandemiyanın erkən mərhələlərində COVID-19 haqqında məlumatları paylaşan jurnalistləri həbs etməklə medianın müstəqilliyini ciddi şəkildə məhdudlaşdırdı.

"Böhran zamanı demokratiya yalnız idarə edənlərin deyil, idarə olunanların da məsuliyyətindən asılıdır. Şəffaflıq və ədalət əsas şərtlərdir"- Barak Obama (ABŞ-ın sabiq Prezidenti)
Pandemiya dövründə dövlətlərin qərar vermə sürəti və çevikliyi ön planda idi. Bu bəzən parlamentlərin fəaliyyəti üzərində hökumətlərin dominantlığını artırdı, bəzən də höküməti daha şəffaf olmağa məcbur etdi. Belə ki:

İtaliyada pandemiyanın pik dövründə hökumət fövqəladə vəziyyət elan edərək qanunverici orqanları qərar qəbuletmə proseslərindən kənarlaşdırdı.

Yeni Zellandiyada, şəffaflığın və ictimai iştirakın artırılması ilə demokratiya daha da gücləndi. Yakinda Ardernin liderliyi altında pandemiya dövründə həyata keçirilən qərarlar nümunəvi olaraq qəbul edilirdi.
Bir neçə maraqlı fakt:

  • Avropa İttifaqında karantin rejimi zamanı hökumətlərin vətəndaşlardan razılıq səviyyəsi orta hesabla 18% azaldı.
  • Hindistanda, pandemiya ərzində medianın azadlıq səviyyəsi 45% azaldı və ölkə "qismən azad" statusuna düşdü.

Yeni Normalar: Demokratiya Haraya Gedir?
Post pandemiya dövründə vətəndaş cəmiyyətləri demokratiyanın qorunmasında daha böyük rol oynamağa başladı. Qlobal miqyasda təşkil olunan sosial hərəkatlar, demokratiyanın yeni normalarını formalaşdırdı.

  • "Black Lives Matter" hərəkatı pandemiyanın çətinliklərinə baxmayaraq qlobal dəstək qazandı.
  • Avropada Yaşıl Partiyaların güclənməsi də göstərir ki, vətəndaşlar ekoloji məsuliyyəti də demokratiyanın bir parçası kimi görməyə başlayıblar.

Demokratiyanın Tələb etdiyi Yeni Yanaşmalar:

  • Texnologiya və təhlükəsizlik balansı – vətəndaş azadlıqları qorunaraq rəqəmsal mühitdən səmərəli istifadə.
  • Bərabərlik və ədalət prinsiplərinin gücləndirilməsi – pandemiya dövründə gəlir bərabərsizliyinin daha da artdığı sübut olundu. Bu isə demokratiyanın sosial funksiyalarını yenidən nəzərdən keçirməyi tələb edir. Nelson Mandela'nın bir ifadəsi bu dövrdə xüsusi əhəmiyyət qazandı:
    "Demokratiya yalnız güclülərin deyil, zəiflərin də qorunduğu sistemdir."

Demokratiyanın Gələcəyinə Baxış

Post pandemiya dövrü, demokratiyanın yalnız idarəetmə sistemindən ibarət olmadığını, həm də insan hüquqları, sosial ədalət və texnologiya ilə bağlı kompleks problemlərin həlli olduğunu göstərdi. İndi demokratiya daha çevik, amma eyni zamanda daha həssasdır.

Statistik məlumatlar və real nümunələrdən göründüyü kimi, demokratiyanın transformasiyası hələ də davam edir. Əsl sual isə budur: Demokratiya gələcəkdə texnologiya və şəffaflıq vasitəsilə güclənəcək, yoxsa pandemiyanın qoyduğu yaralarla zəifləyəcək?

Bu, yalnız hökumətlərin deyil, həm də vətəndaşların kollektiv fəaliyyətindən asılıdır. Demokratiya istəyiriksə, onun gələcəyini birgə inşa etməliyik.